เขื่อนนามพระราชทาน เขื่อนสิริกิต์
“เขื่อนสิริกิติ์” เขื่อนดินกั้นน้ำที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย และปราการสำคัญในการบริหารจัดการน้ำแห่งลุ่มน้ำน่าน
1. ความเป็นมาของเขื่อนสิริกิติ์
จุดเริ่มต้น : เดิมมีชื่อว่า "เขื่อนผาซ่อม" ก่อสร้างขึ้นตามโครงการพัฒนาลุ่มน้ำน่าน เริ่มสำรวจและวางแผนโดยกรมชลประทาน ก่อนจะส่งมอบให้การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) ดำเนินการก่อสร้างโรงไฟฟ้า เริ่มก่อสร้างใน พ.ศ. 2511
นามพระราชทาน : ได้รับพระบรมราชานุญาตให้เชิญพระนามาภิไธยของ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง มาขนานนามเขื่อนว่า "เขื่อนสิริกิติ์" และทำพิธีเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 4 มีนาคม พ.ศ. 2520
ลักษณะทางกายภาพ : เป็นเขื่อนประเภท ดินทิ้งแกนดินเหนียว (Earthfill Dam with Clay Core) สร้างปิดกั้นแม่น้ำน่าน ณ บริเวณผาซ่อม ตำบลผาเลือด อำเภอท่าปลา จังหวัดอุตรดิตถ์ ตัวเขื่อนมีความสูง 113.6 เมตร ความยาวสันเขื่อน 800 เมตร
2. ทำงานอย่างไรด้วยหลักวิทยาศาสตร์
การแปลงพลังน้ำเป็นพลังงานไฟฟ้าและการควบคุมน้ำของเขื่อนสิริกิติ์ อาศัยหลักการทางฟิสิกส์และอุทกวิทยา ดังนี้
พลังงานศักย์โน้มถ่วง (Gravitational Potential Energy) : มวลน้ำปริมาณมหาศาลที่กักเก็บอยู่เหนือความสูงสันเขื่อนจะสะสมพลังงานศักย์ไว้ตามระดับความสูงของผิวน้ำ ($E_p = mgh$)
การแปลงเป็นพลังงานจลน์ (Kinetic Energy) : เมื่อเปิดวาล์วระบายน้ำ มวลน้ำจะไหลพุ่งลงมาตามท่อส่งน้ำแรงดันสูง (Penstock) ความเร็วและความดันน้ำจะเปลี่ยนพลังงานศักย์สะสมให้เป็นพลังงานจลน์ของการเคลื่อนที่
การผลักดันกังหันน้ำ (Hydro Turbine) : พลังงานจลน์และแรงดันน้ำพุ่งเข้าปะทะใบพัดของ กังหันน้ำชนิดฟรานซิส (Francis Turbine) ทำให้แกนหมุนของกังหันหมุนด้วยความเร็วสูง เกิดการแปลงพลังงานจลน์เป็น พลังงานกล
การเหนี่ยวนำแม่เหล็กไฟฟ้า (Electromagnetic Induction) : แกนกังหันหมุนตัวโรเตอร์ (Rotor) ของเครื่องกำเนิดไฟฟ้า (Generator) ทำให้สนามแม่เหล็กหมุนตัดผ่านขดลวดตัวนำ เกิดกระแสไฟฟ้าตาม
กฎการเหนี่ยวนำของฟาราเดย์ (Faraday's Law of Induction) : ปรับแรงดันไฟฟ้าผ่านหม้อแปลงและส่งเข้าสู่ระบบสายส่งต่อไป
3. ด้านสิ่งแวดล้อมและระบบนิเวศ
การบริหารจัดการนิเวศลุ่มน้ำน่านและเจ้าพระยา : น้ำที่ปล่อยจากเขื่อนสิริกิติ์ช่วยรักษาระดับการไหลของแม่น้ำน่านและแม่น้ำเจ้าพระยา ช่วยเจือจางน้ำเสียจากชุมชนและผลักดันน้ำเค็มรุกรานในเขตจังหวัดตอนล่าง
การรักษาความชุ่มชื้นของผืนป่า : อ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ทำให้ความชื้นสัมพัทธ์ในอากาศรอบพื้นที่เพิ่มขึ้น เอื้อต่อการเจริญเติบโตของป่าไม้รอบอ่างเก็บน้ำและลดโอกาสเกิดไฟป่า
การบรรเทาปัญหาตะกอนทับถม (Sediment Control) : ทำหน้าที่ดักกักตะกอนดินที่ไหลมาจากป่าต้นน้ำน่าน ไม่ให้ลงไปตื้นเขินในแม่น้ำตอนล่าง พร้อมทั้งมีการส่งเสริมการปลูกป่าต้นน้ำเพื่อลดการชะล้างพังทลายของหน้าดิน
4. ประโยชน์อเนกประสงค์ของเขื่อนสิริกิติ์
การเกษตรและการชลประทาน : เป็นแหล่งน้ำหลักร่วมกับเขื่อนภูมิพลในการส่งน้ำให้แก่พื้นที่เกษตรกรรมในลุ่มน้ำน่านและลุ่มน้ำเจ้าพระยาครอบคลุมพื้นที่หลายล้านไร่
การบรรเทาอุทกภัย : ชะลอและกักเก็บน้ำป่าหลากจากภาคเหนือตอนบนในช่วงฤดูมรสุม ลดความรุนแรงของภัยน้ำท่วมในเขตภาคเหนือตอนล่างและภาคกลาง
การผลิตพลังงานสะอาด : ผลิตพลังงานไฟฟ้าจากพลังน้ำ ซึ่งเป็นพลังงานหมุนเวียนสะอาด ช่วยลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก
การประมงและการท่องเที่ยว : เป็นแหล่งประมงน้ำจืดขนาดใหญ่ที่สร้างรายได้ให้ชุมชนท้องถิ่น และเป็นจุดหมายปลายทางการท่องเที่ยวสำคัญของจังหวัดอุตรดิตถ์ (เช่น สวนสุจิตรา, สะพาน แขวน, ล่องแพ)
5. เรื่องน่ารู้เกี่ยวกับเขื่อนสิริกิติ์
เขื่อนดินที่ใหญ่ที่สุดในไทย : เขื่อนสิริกิติ์ครองตำแหน่ง เขื่อนดินกั้นน้ำที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในประเทศไทย มีความจุอ่างเก็บน้ำสูงสุดถึง 9,510 ล้านลูกบาศก์เมตร
หัวใจคู่แห่งลุ่มน้ำเจ้าพระยา : เขื่อนสิริกิติ์ (กั้นแม่น้ำน่าน) และเขื่อนภูมิพล (กั้นแม่น้ำปิง) ทำงานร่วมกันในฐานะ "สองเสาหลัก" ที่ควบคุมปริมาณน้ำไหลลงสู่แม่น้ำเจ้าพระยา
ชื่อเดิม "ผาซ่อม": บริเวณที่สร้างเขื่อนเดิมคือ "ผาซ่อม" ซึ่งเป็นช่องเขาแคบๆ ที่แม่น้ำน่านไหลผ่าน ทำให้เหมาะแก่การสร้างเขื่อนกั้นน้ำอย่างยิ่ง
6. บทสรุปเนื้อหาทั้งหมด
เขื่อนสิริกิติ์มิใช่เพียงแค่เขื่อนดินกั้นน้ำที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย แต่คือหัวใจสำคัญในการบริหารจัดการน้ำและพลังงานของประเทศ การผสมผสานระหว่างวิศวกรรมการสร้างเขื่อนดินกับหลักฟิสิกส์การผลิตพลังงานน้ำ ทำให้เขื่อนแห่งนี้ทำหน้าที่ปกป้องพื้นที่ตอนล่างจากอุทกภัย หล่อเลี้ยงการเกษตรกรรมลุ่มน้ำเจ้าพระยา และส่งมอบพลังงานสะอาดอันเป็นรากฐานความมั่นคงของชาติมาอย่างยาวนาน
ที่มา
https://www.egat.co.th/home/sirikit-dm/
Social Media
Facebook : stkcsociety
Twitter : stkcsociety
Tiktok : stkcsociety
Youtube channel : STKC Society